De obsessie met goed gedrag wordt met de dag erger
‘Jij kunt niet geïnteresseerd zijn in politiek, maar de politiek is wel in jou geïnteresseerd’. Die uitspraak is van alle tijden, maar geldt nu des te meer. Naast de overheid, wil zo’n beetje elk instituut via ‘psychologische politiek’ ons gedrag veranderen.
Omdat het vandaag precies twee jaar geleden is dat mijn boek De maakbare mens uitkwam, sta ik het mezelf toe om uit het voorwoord te citeren: ‘Of het nu gaat om gezondheid, veiligheid of meningen; niets wordt aan het toeval overgelaten. Alles moet meet-, modelleer- en maakbaar zijn. De onzekerste factor in de modellenmaatschappij is de mens. In toenemende mate wordt daarom aan de mens zelf gesleuteld. Aan zijn gevoelens, gedachten en gedrag. Het gevolg lijkt een modelburger te zijn die nul risico’s neemt, gezond is en altijd de juiste mening aanhangt’.
’Het gedrag van ons allemaal’
Twee jaar later blijkt de obsessie met gewenst gedrag dagelijks te verergeren. Dat de overheid bezig is met gedragssturing via belastingen en betutteling is bekend. Iedereen móet ‘gezond’ leven of anders financieel flink boeten. Hoge en lage overheden doen mee met gedragssturing, maar ook internationale organisaties, ziekenhuizen en universiteiten. Om ‘waterschaarste’ aan te pakken denkt een universiteit bijvoorbeeld ook aan gedragsverandering. Zoals: ‘De kleine knop gebruiken op het toilet of kort douchen: besparing staat of valt met het gedrag van ons allemaal’.
Naast publiek-private samenwerkingsprojecten zijn changemakers, klimaatcoaches en andere ‘gedragsdominees’ druk met gedrag. Om mensen die kampen met energiearmoede te helpen, zetten Coaches van de Energiebank eveneens in op gedragsverandering. De peperdure energierekening is ook te wijten aan de energietransitie maar dat doet er niet toe; het gaat in er in het project om dat ‘armelui’ de waterkoker niet te veel vullen voor slecht één kopje thee, het deksel op de pan houden tijdens het koken en niet alle deuren in huis open laten zodat ‘de hond dan kan rondlopen’.
Betuttelvoorbeelden
De ‘rijken’ worden ook niet gespaard. Volgens kersvers internationaal onderzoek kan de uitstoot van broeikasgassen met veertig procent omlaag als rijke huishoudens hun gedrag veranderen. Onder gedragsverandering valt ‘het beperken van commerciële dienstverlening zoals amusement, persoonlijke verzorging, vakantiereizen en vormen van privéonderwijs of gezondheidszorg, overgaan op een gezond vegetarisch dieet, en het verruilen van eigen transportmiddelen voor het openbaar vervoer’.
Ondertussen pleit een logistieke dienstverlener op tv voor boetes voor wie niet thuis is als er een pakketje wordt bezorgd. ‘De bedoeling is dat boetes voor gedragsverandering gaan zorgen’.
Je kunt moeiteloos een boek zo dik als drie bijbels vullen met betuttelvoorbeelden. De gedragsobsessie zit in alle haarvaten van de samenleving . Daarmee is niet gezegd dat het goed is. Het resultaat is minder vrijheid en meer conformisme en controle. Er waren tijden dat we daarvan gruwden. Polarisatie hoort ook bij ‘psychologische sturing’. Denk aan de coronatijd toen elke criticus werd weggezet als ‘wappie’ om zo volgzaam gedrag te normaliseren.
’Verkeerde beïnvloeding’
Het geloof in maakbaar gedrag maakt ook dat moralisten zich rot schrikken als burgers toch iets anders doen. Of dat nu gaat om ongewenst stemmen op het Songfestival of sympathie voor ‘verkeerde’ politieke partijen. Dat mensen uit eigen wil iets anders willen komt niet op bij de gedragsgelovigen. Dan ligt het aan ‘verkeerde beïnvloeding’ en moet er iets worden verboden.
Betuttelaars gedragen zich als verzuurde kleuters die net zo lang zeuren tot zij hun zinnetje krijgen; een schijnveilige samenleving met modelburgers die altijd in de pas lopen. Hopelijk raken meer mensen uitgekeken op zo’n tiranniek toekomstbeeld, want we kijken er al te lang naar.
Deze column verscheen op 23 mei 2025 in De Telegraaf. Lees ook mijn andere Telegraafcolumns
